CEL BADAŃ

Celem badań było porówna­nie częstotliwości i nasilenia zachowań agresywnych występujących u uczniów klas IV oraz ich najbliższych przyjaciół. Przedmiotem ana­lizy były dane obserwacyjne uzyskane od nauczycieli. Z przeprowa­dzonej analizy porównawczej wynikło, że w przypadku chłopców już od IV klasy zaznaczyła się tendencja do utrzymywania bliskich kon­taktów z innymi chłopcami, którzy podobnie zostali ocenieni na skali agresji. Tendencja ta wzrosła u chłopców z klas VII. Nieco inaczej roz­patrywana zależność wypadła wśród dziewcząt. W grupie uczennic klas IV nie stwierdzono, aby agresywne dziewczęta preferowały bliż­sze relacje z innymi dziewczętami prezentującymi podobne nasilenie tego zachowania. Tymczasem wśród dziewcząt znajdujących się w okresie dorastania (klasy VII) wskaźnik wyborów przyjaciółek po­dobnych pod względem agresywności osiągnął wartość zbliżoną do grupy chłopców. Rezultaty przedstawionych badań stoją w pewnej sprzeczności wobec dawnych koncepcji psychologicznych, zgodnie z którymi młodzież z zaburzeniami zachowania nie jest zdolna do two­rzenia satysfakcjonujących więzi osobowych, w porównaniu do młodzie­ży o normalnym rozwoju (Bowlby, 1988; Hirschi 1969).

POTWIERDZENIE W BADANIACH

Założenie to uzyskało potwierdzenie w badaniach, jakie przeprowadził Rutter (1987). Zauważył on, że młodociani przestępcy, którzy w ośrodku resocjaliza­cyjnym zaczęli wykazywać poprawne formy zachowania, po powrocie do domu znowu zaczęli naruszać normy współżycia społecznego.Jednak kierunek zmian w zachowaniu pod wpływem odpowied­nich zmian środowiskowych może być także pożądany społecznie. West (1982) zauważył, że wykolejeni chłopcy, którzy wraz ze swo­imi rodzinami przenieśli się z wielkomiejskiego środowiska Londynu do małych miejscowości, zaczęli przejawiać więcej form zachowania o charakterze prospołecznym. Na tej podstawie autor zalecił stosowa­nie zmiany środowiska jako jeden z warunków osiągnięcia trwałych, korzystnych zmian w zachowaniu nieletnich przestępców. Poważne konsekwencje dla rozwoju osobowości jednostki, zwłasz­cza dorastającej, wynikają również z jej decyzji dotyczących wyboru kręgu przyjaciół i przyszłego partnera życiowego. W okresie dorasta­nia dobór przyjaciół odbywa się m.in. na podstawie takich kryteriów, jak podobieństwo postaw i zachowań, uznawanie podobnych warto­ści oraz zbliżony wiek życia. Dzieci wykazujące tendencje antyspo­łeczne, nawiązują chętniej przyjaźnie z rówieśnikami podobnymi do siebie pod tym względem. Zjawisko to znalazło potwierdzenie w ba­daniach przeprowadzonych na populacji dzieci w amerykańskim sta­nie Płn. Karolina (Caims, Caims, 1993).

STABILNOŚĆ RELACJI

Stabilność może być nie tylko cechą społeczności lokalnej, ale tak­że relacji międzyludzkich, w które uwikłana jest jednostka. W związ­ku z tym pewne formy zachowania mogą wykazywać ciągłość przez długi okres życia jednostki, ponieważ stosunki łączące ją z określo­nymi ludźmi cechuje pewna stabilność. Do elementów sprzyjających ciągłości zachowań należą m.in. niezmienne wymagania rodziców, od­działywania rówieśników oraz wymagania i oczekiwania nauczycieli wobec dziecka. W literaturze przedmiotu niewiele jest pozycji, które opierając się na badaniach podłużnych, ukazują związek pomiędzy sta­bilnością stosunków interpersonalnych a utrzymywaniem się określo­nych form zachowania. Np. Patterson, Bank i Stoolmiller (1990) wy­kazali istnienie trwałej wzajemności pomiędzy zachowaniem agresyw­nym u dzieci a szkodliwym stylem wychowania stosowanym przez ich rodziców. W tym przypadku ciągłość zachowania u dzieci w cza­sie jest wynikiem kumulowania się wpływu niekorzystnych relacji z rodzicami. Przyjmując tę zależność za prawdziwą, należałoby ocze­kiwać także, iż zmiana w stosunkach interpersonalnych powinna spo­wodować odpowiednią zmianę w zachowaniu jednostki.

BRAK ŚRODKÓW FINANSOWYCH

Brak środków finansowych nie wyjaśnia różnic geograficznych w wystę­powaniu przestępczości. Bliższa analiza wskazuje natomiast na waż­ną rolę rozbicia rodziny przejawiającego się wysokim wskaźnikiem rozwodów oraz liczbą rodzin z jednym rodzicem. W USA dodatkowym czynnikiem sprzyjającym przestępczości jest duża mobilność rodzin. W środowiskach złożonych z rodzin często przenoszących się z miej­sca na miejsce zwykle występują wyższe wskaźniki przestępczości niż w środowiskach stabilnych pod tym względem. Połączenie obu tych czynników, tj. ubóstwa i mobilności, jest szczególnie niebezpieczne (Sampson 1985). W takich środowiskach widoczne są zewnętrzne prze­jawy patologii społecznej w postaci wybitych szyb, ścian domów za­malowanych napisami, rozbitych kubłów na śmiecie oraz zniszczone­go sprzętu użyteczności publicznej. Patologia społeczna prowadzi po­nadto do rozwoju u mieszkańców podejrzliwości i braku zaufania do lokalnego środowiska oraz zniechęca do wspólnych działań. W wymia­rze indywidualnym sprzyja obniżeniu morale oraz poczuciu bezsensu wobec podejmowania jakichkolwiek pozytywnych form aktywności. W takich środowiskach jednostka czuje się anonimowa, co jeszcze bar­dziej sprzyja rozpowszechnianiu się przestępczości.

ŚRODOWISKA LOKALNE

  1. Tak więc środowiska lokalne charakteryzujące się m.in. obecnością młodzieży niekontro­lowanej przez nikogo, ograniczoną siecią pozytywnych więzi emocjo­nalnych oraz nikłym udziałem w miejscowych organizacjach, posia­dają zwykle wysokie wskaźniki przestępczości, ponieważ nie potra­fią wypracować efektywnych norm społecznych oraz wyegzekwować ich przestrzegania.Według powszechnej opinii czynnikami sprzyjającymi przestęp­czości dorosłych są m.in. nędza i deprywacja różnorodnych potrzeb. Do przyczyn ułatwiających rozpowszechnianie się tej opinii należy zaliczyć jednostronne statystyki policyjne oraz błędy metodologicz­ne przeprowadzanych badań. Np. badacze przywiązujący duże znacze­nie do czynników społecznych, podkreślają większą rolę złych warun­ków socjalno-bytowych, podczas gdy ci, którzy koncentrują się na czynnikach wewnątrzosobowych – mogą pomijać ich rolę. Konkludu­jąc, można bez większej ironii powiedzieć, że to, co dla jednego ba­dacza jest zmienną niezależną, dla innego może być błędem metodo­logicznym. W rzeczywistości przestępczość występuje także w gru­pach społecznych o wysokim statusie socjo-ekonomicznym.

KONCENTRACJA NA CZYNNIKACH

W literaturze rzadko moż­na spotkać badania, które jednocześnie uwzględniają zmiany zacho­dzące w obu wymienionych wymiarach. Koncentrowanie się tylko na czynnikach występujących w jednym wymiarze, w oderwaniu od dru­giego, nie może prowadzić do wiarygodnych rezultatów.Badania porównawcze nad czynnikami środowiskowymi determi­nującymi zachowania antyspołeczne u dzieci i młodzieży doprowadziły do wyłonienia pewnych cech otoczenia społecznego, z których naj­ważniejszymi wydają się być następujące: umiejętność nadzorowania i kontrolowania młodzieżowych grup ró­wieśniczych, 2. zakres i gęstość lokalnej sieci przyjaźni i znajomości, udział w środowiskowych organizacjach formalnych i nieformal­nych (Sampson, Groves 1989). Czynniki te zostały wyodrębnione w re­zultacie analizy zależności zachodzących między wskaźnikami prze­stępczości a cechami środowiska społecznego młodocianych przestęp­ców z 238 różnych miejscowości w Anglii. Okazało się, że np. w 80 % przypadków uliczne napady popełniane są przez młodociane gangi pozostające poza wszelką kontrolą społeczną.

WAŻNA ROLA RODZINY

W przypadku tej opinii słuszne wydaje się zwrócenie uwagi na ważną rolę rodziny, jednak nie należy zapominać, iż rodzina sama znajduje się pod sil­nym wpływem szerszego otoczenia społecznego. Dlatego koncentro­wanie się tylko na czynnikach rodzinnych, bez uwzględniania ich związków z innymi elementami środowiska, nie zapewniłoby uzy­skania rzetelnej odpowiedzi na pytanie: Jakie czynniki społeczne sprzyjają stabilizacji zachowania antyspołecznego? Obecny stan wie­dzy nie pozwala jeszcze precyzyjnie odpowiedzieć na to pytanie. Roz­wiązanie tego problemu wymaga podjęcia badań podłużnych ukierun­kowanych na poznanie wzajemnych związków zachodzących między właściwościami środowiska społecznego a cechami rozwijającej się jednostki. Badanie takie powinno uwzględniać przede wszystkim re­lacje między zmianami występującymi w miarę upływu czasu w śro­dowisku społecznym oraz w rozwijającej się jednostce. Nie ulega bowiem wątpliwości, że w miarę wzrastania jednostki zmienia się spo­sób wyrażania zachowań antyspołecznych, a równolegle do tego w jej środowisku zmieniają się czynniki ułatwiające lub utrudniające osią­gnięcie oczekiwanych celów rozwojowych.

CO KILKA LAT

Następnie co kilka lat, w regu­larnych odstępach czasu, powtarzano badania psychologiczne obu grup dzieci. Porównywanie uzyskanych wyników wykazało, że długotermi­nowa terapia wychowawcza nie miała wprawdzie większego wpływu na sferę intelektualną dzieci, natomiast w zasadniczy sposób wpłynę­ła na rozwój ich umiejętności społecznych. Dzieci z grupy ekspery­mentalnej uzyskiwały wyższe oceny na skalach obserwacyjnych mie­rzących ich poziom dojrzałości społecznej, sprawiały mniej trudno­ści wychowawczych po przejściu do szkoły oraz rzadziej dokony­wały naruszeń prawa w wieku 15 i 19 lat. Dla porównania, w przypadku dzieci z grupy kontrolnej po osiągnięciu 19 lat życia aż 51 % z nich było co najmniej raz aresztowanych z powodu popeł­nienia określonych przestępstw, podczas gdy w grupie eksperymen­talnej odsetek ten nie przekraczał 31 % (Beruetta-Climent et al.Zdaniem Ruttera (1981) tego rodzaju eksperymenty dostar­czają niezbitych dowodów na rzecz tezy o silnym oddziaływaniu naj­bliższego środowiska dziecka w szerokim wymiarze czasowym. Au­tor ten dosłownie stwierdza, że „większość trudności rozwojowych charakterystycznych dla dzieci miejskich, zaczyna się wcześnie w ich życiu, trwa bardzo długo oraz współwystępują z wieloma trudnościa­mi tkwiącymi w ich rodzinach” (op. cit., s.613).

ODDZIELNE ROZPATRYWANIE

Dlatego powinna być oddzielnie rozpatrywana w odniesieniu do dzieci, młodzieży i osób dorosłych.Środowisko społeczne jest czynnikiem wywierającym istotny wpływ na występowanie takich różniących się od siebie zjawisk jak śmiertelność niemowląt, stan zdrowia dzieci, formy i częstotliwość stosowania przemocy, przestępczość nieletnich oraz wiele innych. Nie­korzystne warunki środowiskowe istniejące w aglomeracjach wiel­komiejskich sprzyjają wzrostowi przestępczości wśród dzieci i mło­dzieży. Jednak badania eksperymentalne udowodniły, że można zapo­biegać występowaniu patologicznych form zachowania u dzieci poprzez wprowadzenie odpowiednich zmian w ich środowisku. Jeden z takich eksperymentów przeprowadzono w zaniedbanym wielkomiej­skim środowisku Murzynów amerykańskich. Objęto nim dzieci przed­szkolne w wieku 3 lat, podzielone następnie w sposób losowy na gru­pę eksperymentalną i kontrolną. Grupa eksperymentalna przez okres lat była poddana intensywnemu oddziaływaniu wychowawczemu w przedszkolu i w domu rodzinnym.

CZYNNIKI ŚRODOWISKOWE

Psychologowie już dawno zwrócili uwagę na fakt, że pewne sche­maty zachowań wykazują stabilność w ciągu życia jednostki, dlatego że pozostaje ona w tym samym stałym środowisku. Rozpatrywanie wpływu środowiska społecznego na ciągłość zachowania, w tym rów­nież antyspołecznego, wymaga w pierwszym rzędzie uwzględnienia roli 2 następujących czynników tego rodzaju: 1. stabilności okazywa­nej przez otoczenie jednostki, 2. stałości w zakresie jej relacji inter­personalnych.Jak powszechnie wiadomo, występowanie zachowania antyspo­łecznego w populacji ogólnej nie jest rozłożone proporcjonalnie w po­szczególnych grupach społecznych. Z każdą z tych grup wiążą się róż­ne wskaźniki przestępczości. Np. w dużych miastach pewne dzielni­ce są bardziej kryminogenne niż inne. Poczucie zagrożenia, jakie występuje w związku z tym, u wielu ludzi ma za swą podstawę nie znajomość konkretnych osób popełniających przestępstwa, lecz wia­domości o miejscach uważanych potocznie za niebezpieczne. Z tych względów ważnym celem badań jest zidentyfikowanie cech środowi­ska społecznego powiązanych z występowaniem zachowań antyspo­łecznych oraz określenie roli, jaką one pełnią w zapoczątkowaniu podtrzymywaniu tego typu zachowań w cyklu życiowym jednostki. Z pewnością rola czynników środowiskowych zmienia się w zależności od wieku jednostki.